فهرست چشم انداز 108 صفحه اول |  بايگاني سال 1396 |    

 چشم انداز ایران - شماره 108 اسفند 1396 و فروردين 1397

 

معرفی کتاب يك قرن انقلاب در ايران: جنبش‌هاي اجتماعي در ايران

محمدحسين رفيعي

یک قرن انقلاب در ایران: جنبش‌های اجتماعی در ایران با ترجمه حسن اسدي را انتشارات مولي، چاپ اول 1396 منتشر کرد. كتاب هشت فصل با هشت نویسنده دارد: 1. جنبش تنباكو: منصور معدل؛ 2. انقلاب مشروطه: ژانت آفارلي؛ 3. ظهور رضاخان: مايكل پ. زيرينسكي؛ 4. نهضت ملی شدن نفت: سوسن سياوشي؛ 5. مسجد، آخرين پناهگاه: ميثاق پارسا؛ 6. انقلاب 1357: جان فوران. 7. پوپوليسم اسلامي، وال مقدم؛ و 8. يك قرن انقلاب: جان فوران.

جان فوران، نويسنده كتاب معروف مقاومت شکننده، علاوه بر نوشتن دو مقاله، ويراستار كتاب نیز هست. او جنبش‌هاي اجتماعي و تاريخ سياسي ـ اقتصادي ايران را از صفويه تاكنون خوب مي‌شناسد و سعي كرده يك چارچوب تطبيقي، تاريخي و نظري براي جنبش‌هاي اجتماعي ايران از تنباكو تا 1994 (1373 ش) ارائه دهد. در اين كتاب جنبش‌هاي اجتماعي ايران به شرح زير مورد مطالعه قرار گرفته‌اند:

1 ـ جنبش تنباكو 92 ـ 1890 (1271 ـ 1269 ش)

2 ـ سوسيال‌دموكراسي و انقلاب مشروطه 11 ـ 1906 (1290 ـ 1284 ش)؛ جمهوري گيلان، قيام افسران خراسان (كلنل پسيان)، قيام خياباني و...

3 ـ ظهور رضاخان 1299 (1300 ش)

4 ـ جنبش های خودمختاری آذربایجان و کردستان و نهضت ملي‌شدن نفت 53-1949 (32 ـ 1339 ش)

5 ـ مسجد به‌مثابه آخرين پناهگاه در اوايل 1960 (1340 ش)

6 ـ انقلاب 1357 كوشش براي ارائه نظريه اجتماعي

7 ـ پوپوليسم اسلامي، طبقه و جنسيت در ايران پس از انقلاب

8 ـ يك قرن انقلاب: چارچوب‌هاي تطبيقي، تاريخي و نظري جنبش‌هاي اجتماعي ايران

كتاب، جنبش تنباكو و انقلاب اسلامي 1357 را موفق مي‌داند و ديگر جنبش‌هاي اجتماعي ايران (مشروطه، نهضت ملي‌شدن نفت، جنبش 1342) را ناموفق و شكست‌خورده.

كودتاي 1299، پايان جنبش مشروطه و كودتاي 1332 پايان جنبش ملي‌شدن نفت به شمار آمده است.

كتاب دو عامل را در پيروزي و شكست جنبش‌هاي گذشته مؤثر مي‌داند: اول ـ وحدت در داخل؛ و دوم ـ عامل خارجي.

در جنبش تنباكو و انقلاب 1357 وحدت داخلي حاصل شد و عامل خارجي يا منفعل شد (جنبش تنباكو) يا به اجبار تن به قبول داد (انقلاب 1357) و نتيجه مي‌گيرد كه «عامل وحدت طبقات در داخل» اصل بوده است.

در انقلاب مشروطه پس از پيروزي اوليه، اختلاف و هرج‌ و مرج شروع شد. دخالت روسيه و انگليس تشنج و نااميدي را دامن زدند و نهضت‌هايي با عنوان بازيابي مشروطه (جنگل، پسيان، خياباني و...) به دلايل داخلي و دخالت خارجي با ظهور رضاخان شكست خوردند و تا 1320 ديكتاتوري و استبداد بازسازي شد.

در جنبش ملي‌شدن نفت به دليل اختلاف داخلي ـ حزب‌توده، آيت‌الله كاشاني، روحانيت حوزه و. با مصدق- و دخالت امريكا و انگليس، كودتا موفق شد و باز ديكتاتوري و استبداد تا 1339 بازسازي شد.

در جنبش 1342 باز هم به علت عدم وحدت داخلي و سازش شاه با امريكا، سركوب جنبش ممكن شد و باز ديكتاتوري و استبداد تا 1357 دوام آورد.

در انقلاب 1357 وحدت ملي حاصل شد و عملاً عامل خارجي را مجبور به قبول انقلاب كرد.

پس از انقلاب

كتاب درباره پس از انقلاب به مسائل بسيار مهمي اشاره و آن را به دوران‌هاي زير تقسيم مي‌كند:

1 ـ بهمن 1357 تا آبان 1358، اشغال سفارت امريكا و استعفاي دولت بازرگان. در اين دوره تنش ميان برخي گروه‌هاي چپ غيرمذهبي و هيئت حاكمه به‌وجود آمد.

2 ـ آبان 1358 تا شهريور 1359؛ موضوع اشغال سفارت در صدر مسائل قرار داشت. بني‌صدر به رياست‌جمهوري برگزيده شد و عراق به ايران حمله كرد.

3 ـ شهريور 1359 تا خرداد 1360؛ نزاع بين روحانيون و بني‌صدر عمده بود با حذف بنی صدر پایان یافت.

4 ـ خرداد 1360 تا شهريور 1361؛ درگيري مجاهدين خلق با حاكميت و يك جنگ داخلي كوچك درگرفت. سازمان‌هاي كمونيستي تحت تعقيب قرار گرفته و نيروهاي نظامي ايراني پيروزي‌هايي در جبهه‌ها داشتند.

5 ـ از حدود 1362، حاكميت يكپارچه شد. اسلامي‌كردن حوزه‌هاي فرهنگي، ايدئولوژي، آموزش، قانون، اخلاق و شيوه زندگي توسعه يافت. همچنين جنگ تا 1367 ادامه يافت و اوضاع اقتصادي به‌تدريج رو به وخامت گذاشت.

6 ـ از 1368، با درگذشت آيت‌الله خميني و پايان جنگ، توجه دولت به برنامه‌ريزي، توسعه و بازسازي و آزادسازي اقتصاد معطوف شد.

7. در دهه 1360 حجاب اجباري به اجرا درآمد، محدوديت پوشش، رفتار و معاشرت زنان مورد توجه تحليلگران قرار گرفت.

انقلاب اسلامي به گذر از يك شيوه توليد به يك شيوه ديگر نينجاميد، زيرا گروه رهبري انقلاب به طبقه خرده‌بورژوازي تعلق داشت. اگرچه در 58 ـ 1356 شرايط جهاني براي پيروزي انقلاب مساعد بود، اما در دهه 60، نظام جهاني توسعه كشورهاي جهان عقب‌مانده را محدود ساخت. به همين دليل اقتصاد ايران درگير تحول و دگرگوني نشد. نويسنده در اين دوره تأكيد دارد كه «ميان انقلاب ايران و جمهوري اسلامي يك تمايز آشكار و قطعي وجود دارد.» او معتقد است: «قانون‌اساسي، ساختار سياسي، سياست‌هاي اقتصادي و گفتمان جمهوري اسلامي آميزه‌اي است از ويژگي‌هاي سنت، مدرنيته، جمهوريخواهي و روحانيت‌سالاري» نويسنده معتقد است: «پس از پيروزي بهمن 1357 گفتمان مردم‌گرايانه جنبش انقلابي، به ايدئولوژي مردم‌گرايانه اسلامي تغيير شكل داد... اين ايدئولوژي و طبقه، توجه عمده خود را به سياست و فرهنگ و مسائلي چون تغيير نظام قانوني و تنظيم مسئله جنسيت معطوف نمود و از ايجاد دگرگوني كامل اجتماعي به‌ويژه در حوزه مناسبات اقتصادي بازماند.»

در فصل هشتم، جان فوران، يكصد سال انقلاب در ايران را جمع‌بندي مي‌كند. او، دو جنبش تنباكو و انقلاب ايران را موفق و ديگر جنبش‌ها را ناموفق مي‌داند.

جنبش تنباكو به اين دليل موفق شد كه وحدت ملي در آن حاصل شد. بازاريان و روحانيون به رهبري ميرزاي شيرازي به وحدت رسيدند. نمونه‌اي مي‌آورد كه يك تاجر شيرازي تنباكوي خود را آتش مي‌زند و مي‌گويد: «تنباكو را به خدا فروختم.» يا در پلاكاردي كه بر در و ديوار سفارتخانه‌ها، مدارس و مساجد ظاهر شد روي آن نوشته شده بود «تنباكو مال ايراني است. مصرف‌كننده ايراني است، چرا بايد انحصار خريد و فروش آن در دست خارجيان باشد.» رقابت انگليس براي سلطه با ايران و مخالفت شديد روسيه با امتياز، زمينه بين‌المللي را فراهم ساخته بود. يعني «وحدت در داخل، همزمان با شرايط مناسب خارجي.»

در انقلاب مشروطه شاهد شكل تشديديافته بيشتر اين عوامل بوديم. رخنه اقتصادي خارجي از 1269 تا 1285 تشديد شد، به‌طوري‌كه ماروين انتير[1] نتيجه گرفته است كه: «ايران تا حد زيادي به درون اقتصاد روسيه كشيده شده و به بخشي از نظام كاركردي اقتصاد آن كشور تبديل گرديد.» قاجاريه از اعطاي بخشي از قدرت به مردم سر باز مي‌زند. فرهنگ سياسي مخالفان به بلوغ رسيده بود و مخالفان اعم از مذهبي و سكولار، قانون‌اساسي و مجلس مي‌خواستند. ايدئولوژي‌هاي سوسياليستي وارد ايران شده بودند. در فاصله سال‌هاي 1280 تا 1285، ركود اقتصادي، نرخ بالاي تورم، بيكاري و كمبود نان در شهرها همراه بود. شكست روسيه از ژاپن در اقيانوس آرام به سال 5 ـ 1904 شرايط خارجي را هم فراهم كرد و با طرح بست‌نشيني در سفارت انگليس و پس از تعطيلي مساجد و بازارها، در تيرماه 1285 اعطاي مشروطيت اعلام شد. بعد از مشروطيت اختلافات شروع شد و جنبش‌هاي محلي به‌وجود آمد و با انقلاب 1917 روسيه و بعد قرارداد 1920 با انگليس، كودتاي رضاخان به نفع انگليس ممكن شد. با كودتاي رضاخان فاتحه مشروطه خوانده شد. در جنبش ملي‌شدن نفت هم مصدق هوشمندانه و در شرايط مناسب خارجي و وحدت اقشار شهرنشين، نفت را ملي كرد، ولي اختلاف داخلي و وحدت خارجي‌ها موجب شكست آن شد. پس از جنگ جهاني دوم ميان جنبش كردستان و آذربايجان اختلاف افتاد. در جنبش 1340 تا 1342 معلوم شد كه فعالان نمي‌توانند در كنار هم قرار گيرند.

جان فوران معتقد است در انقلاب ايران، اين روند تكرار شد. او از قول «وال مقدم» مي‌گويد: «حزب جمهوري اسلامي كه اكثريت اعضاي آن را روحانيون تشكيل مي‌دادند رقباي سازمان‌يافته خود اعم از ليبرال‌ها، سوسيال‌دموكرات‌ها و چپ‌ها (مذهبي و غيرمذهبي) را غافلگير كرد و از ميان برداشت. كنترل شوراهاي كارگري، بازار، روستاها، نظام آموزشي، رسانه‌هاي جمعي، مجلس و روابط جنسيتي را به‌دست گرفت.»

فوران مي‌گويد: «ايران انقلابي از يك‌سو با دشمني ايالات‌متحده از سوي ديگر با هجوم همه‌جانبه و جنگ خونين مواجه گرديد. مقاومت در برابر اين فشارها به‌خصوص به هنگام همزماني اين فشارها با فروپاشي ائتلاف داخلي به سختي ممكن مي‌شد و اگر ممكن هم مي‌شد، چشم‌انداز دگرگوني اقتصادي و سياسي را خدشه‌دار ساخت.»

كتاب 399 صفحه است و تمامي منابع آن به زبان انگليسي معرفي شده‌اند. ترجمه کتاب رواني است و مي‌تواند يكي از منابع ارزشمند تاريخ سياسي ـ اجتماعي ايران در يكصد سال اخير باشد.

كتاب اجمالاً اين جمع‌بندي را مي‌دهد كه در شرايط كنوني اگر در داخل بین حكومت و مردم يا بين جناح‌ها اختلاف به‌وجود آيد و هم‌زمان سياست خارجي عليه ما به ائتلاف برسند ممكن است مشكلات جدي براي ما به‌وجود آورند.


[1] Marvin Entner.

 

     فهرست چشم انداز 108 صفحه اول |  بايگاني سال 1396 |